هر سال با نزدیک شدن اربعین حسینی، بحث تأمین ارز زائران به یکی از حساسترین پروندههای سیاست ارزی کشور تبدیل میشود. اما آمارهای تازه از یک پدیده عجیب حکایت دارد: بیش از ۱.۱ میلیون نفر در دو سال اخیر، ارزِ با نرخ ترجیحی اربعین دریافت کردهاند، اما هرگز پا به فرودگاه یا مرز زمینی نگذاشتهاند! این یعنی حدود ۳۰ درصد از متقاضیان، فقط برای استفاده از اختلاف قیمت ارز دولتی و بازار آزاد، اقدام به ثبتنام کردهاند.
به گزارش کیوسک خبر، برآوردها نشان میدهد که حجم ارز جذبشده توسط این گروه، معادل بیش از ۱۰۰ میلیون دلار بوده است. این گزارش، ابعاد این چالش، واکنش بانک مرکزی و نگاه کارشناسان به راهکار جدید را بررسی میکند.
چالش بزرگ ارز اربعین؛ زائرانِ بدون سفر و ارزِ بدون مصرف
با فرا رسیدن ایام اربعین، تأمین ارز برای زائران حسینی (ع) همواره در کانون تصمیمگیریهای ارزی کشور قرار داشته است. بانک مرکزی در سالهای اخیر برای کاهش هزینههای سفر، ارز زیارتی را با نرخ ترجیحی در اختیار متقاضیان قرار میداد، اما این سیاست با چالشهای جدی مواجه شده است.
آمارهای رسمی چه میگویند؟
بر اساس دادههای منتشرشده از سوی بانک مرکزی، آمار دریافتکنندگان ارز اربعین در دو سال اخیر به شرح زیر است:
- سال ۱۴۰۲: حدود یک میلیون نفر ارز گرفتند که از این میان، ۳۰۰ هزار نفر (۳۰ درصد) از کشور خارج نشدند.
- سال ۱۴۰۳: بیش از یک میلیون و ۶۰۰ هزار نفر ارز دریافت کردند که ۵۰۰ هزار نفر (حدود ۳۰ درصد) هرگز عازم عتبات عالیات نشدند.
- سال ۱۴۰۴: همچنین ۳۵۰ هزار نفر دیگر نیز الگوی مشابهی داشتند.
ارز حبسشده در ایران چقدر است؟
با احتساب سرانه ۲۰۰ هزار دینار عراق (معادل تقریبی ۶۵ دلار) برای هر متقاضی، حجم ارز تخصیصیافته به این گروهها محاسبه شده است:
- سال ۱۴۰۲: حدود ۶۰ میلیارد دینار (معادل ۴۰ میلیون دلار)
- سال ۱۴۰۳: حدود ۱۰۰ میلیارد دینار (معادل ۶۷ میلیون دلار)
- مجموع: بیش از ۱۶۰ میلیارد دینار عراق یعنی معادل بیش از ۱۰۰ میلیون دلار!
دلیل این پدیده چیست؟
کارشناسان اقتصادی، مهمترین عامل این پدیده را شکاف قابلتوجه میان نرخ رسمی ارز و نرخ آزاد میدانند. به باور آنها، این اختلاف قیمت، انگیزهای برای متقاضیان غیرواقعی ایجاد کرده است تا صرفاً برای استفاده از سود ناشی از تفاوت نرخها، اقدام به دریافت ارز کنند، بدون اینکه قصد سفر داشته باشند.
تغییر رویه بانک مرکزی در اربعین ۱۴۰۵
بانک مرکزی برای مهار این آسیب، دستورالعمل جدیدی برای اربعین ۱۴۰۵ تدوین کرده است که در آن:
۱. منبع تأمین ارز به جای استفاده از ذخایر ارزی کشور، از محل منابع داخلی شبکه بانکی (بانکها و صرافیها) تأمین میشود.
۲. مبنای نرخ فروش، نرخ توافقی (نزدیک به بازار) تعیین شده است، نه نرخ یارانهای سنوات قبل.
تجربه سال ۱۴۰۴ و هشدار مجلس
در سال ۱۴۰۴، مجلس و نهادهای نظارتی محدودیتهایی برای فروش ارز به متقاضیانِ فاقد سابقه خروج اعمال کردند، اما پس از رایزنی، بانک مرکزی موظف شد از این گروه تعهدات رسمی دریافت کند. با این حال، کارشناسان معتقدند که موفقیت این روش جدید، به عملکرد عملیاتی آن در روزهای آینده و تأثیر آن بر کاهش تقاضای سفتهبازانه بستگی دارد.
نظر کارشناسان: ارز آزاد، راه حل یا بحرانساز؟
گروهی از تحلیلگران اقتصادی با اشاره به کمبود ذخایر ارزی کشور، پیشنهاد میدهند که ارزهای محدود بانک مرکزی صرفاً به واردات کالاهای اساسی و دارو اختصاص یابد و ارز موردنیاز زائران، از بازار آزاد یا حتی صرافیهای مستقر در مرزهای خروجی تأمین شود. آنها معتقدند این کار ضمن حذف رانت ارزی، انگیزههای سوداگری را از بین میبرد و عرضه و تقاضا را به تعادل واقعی نزدیک میکند.
به گزارش کیوسک خبر، سیاست ارز ترجیحی اربعین، اگرچه با هدف حمایت از زائران طراحی شده، اما به دلیل فاصله زیاد با نرخ بازار، به ابزاری برای سودجویی گروهی تبدیل شده است. اکنون باید دید که رویکرد جدید بانک مرکزی در سال ۱۴۰۵، تا چه حد میتواند از هدررفت منابع ارزی جلوگیری کند و همزمان، هزینه سفر زائران واقعی را مدیریت نماید. نتیجه این آزمایش، میتواند الگویی برای سایر موارد مشابه در سیاستگذاری ارزی کشور باشد.
https://www.kioskekhabar.ir/?p=317362
