بهنام زارع ـ خبرنگار

روایت فارن پالیسی از تاثیر تنگه هرمز بر اقتصاد جهان

کمی بیش از دو ماه و نیم از آغاز جنگ ایران و بسته شدن تنگه هرمز می‌گذرد؛ شاهراه حیاتی که یک‌پنجم نفت و گاز مایع (LNG) جهان از آن عبور می‌کند. اما مجله «فارن پالیسی» در گزارشی مفصل به قلم ماکسین دیوی و الی وایزویچ اعتراف می‌کند که ابعاد این بحران فراتر از بشکه‌های نفت است. غرب اکنون با بهت‌زدگی شاهد قفل شدن صنایع پایین‌دستی یعنی محصولاتی است که به واسطه فرآورده‌های نفتی خلیج فارس زنده بودند؛ بحرانی جهانی که حتی با وجود آتش‌بس میان ایران و آمریکا، به دلیل تداوم محاصره هرمز، جهان را به زانو درآورده است.
۱. گوگرد (Sulfur)؛ آغاز دومینوی سقوط معادن و باتری‌های خودروهای برقی
گوگرد حاصل از پالایش نفت و گاز، ماده اولیه «اسید سولفوریک» یا همان «سلطان مواد شیمیایی» است. با آغاز جنگ، بزرگترین شوک را چین وارد کرد؛ این کشور به عنوان بزرگترین واردکننده گوگرد و صادرکننده اسید سولفوریک، در تاریخ ۱۱ اردیبهشت صادرات این ماده را برای حفظ بقای صنایع خود کاملاً متوقف کرد.
مینا چوهان، رئیس تحقیقات گوگرد در موسسه آرگوس مدیا، به فارن پالیسی می‌گوید که این توقف صادرات، کشورهای وابسته را فلج کرده است:
• بحران مواد معدنی کلیدی: اندونزی به عنوان غول نیکل جهان، ۷۵ درصد گوگرد خود را از خلیج فارس می‌آورد و از ماه گذشته کارخانه‌های آن تولید خود را محدود کرده‌اند.
• سقوط صنایع مس و کبالت: شیلی (تولیدکننده ۱.۱ میلیون تن مس در سال از طریق فرآیند فروشویی) و جمهوری دموکراتیک کنگو (دومین تولیدکننده مس جهان) به همراه صنعت کبالت آفریقا به شدت آسیب دیده‌اند. غرب آسیا تامین‌کننده بیش از ۹۰ درصد گوگرد وارداتی به کل قاره آفریقا است.
• فلج شدن صنعت خودروهای برقی (EV): اسید سولفوریک شریان اصلی تولید باتری‌های لیتیوم-یونی است. اگرچه مدیران صنایع در شرق آسیا امیدوارند این بحران در بلندمدت مردم را به سمت خودروهای برقی سوق دهد، اما فعلاً زنجیره تولید باتری به دلیل نبود گوگرد و مشتقات آن (مانند سدیم متابی‌سولفیت) برای تولید کاتد مس و هیدروکسید کبالت، در حال متوقف شدن است.
• صنعت کود شیمیایی در انتهای صف: از آنجا که گوگرد در ذوب مس و نیکل سودآوری بیشتری دارد، صنایع کشاورزی برای تولید کودهای گوگردی به حاشیه رانده شده‌اند. Vijay Chakravarthy، مدیر ارشد ریسک در شرکت چندملیتی Louis Dreyfus، به فایننشال تایمز گفته است: «تولیدکنندگان کود اکنون در انتهای صف دریافت گوگرد قرار گرفته‌اند.»
۲. هلیم (Helium)؛ از تراشه‌های هوش مصنوعی و ام‌آر‌آی تا بادکنک‌ها
هلیم محصول جانبی گاز طبیعی است و قطر پیش از جنگ، با تامین یک‌سوم هلیم جهان، قطب اصلی آن بود. حمله ایران به تاسیسات «راس لَفان» قطر (بزرگترین کارخانه LNG جهان)، تولید شرکت QatarEnergy را متوقف کرد و صادرات سالانه آن را ۱۴ درصد کاهش داد. اکنون تا ۳۵ درصد کل هلیم جهان نابود شده است. هلیم مایع باید در کانتینرهای برودتی میلیون دلاری در دمای صفر مطلق حمل شود و برخلاف نفت، در صورت عدم استفاده ظرف چند هفته یا ماه تبخیر می‌شود.
• تراشه‌های نیمه‌هادی و صنایع نظامی: هلیم برای خنک‌سازی وافرهای سیلیکونی در صنایع چیپ‌سازی حیاتی است. موسسه پژوهشی IDTechEx اعلام کرده تقاضای هلیم برای این صنعت تا سال ۲۰۳۵ بیش از ۵ برابر می‌شود. این چیپ‌ها مغز متفکر الکترونیک، موشک‌ها و هوش مصنوعی هستند. ذخایر کره جنوبی (مهد غول‌های چیپ‌سازی) نهایتاً تا ماه آینده (ژوئن) دوام می‌آورد و آنها باید به دنبال راهکارهای اضطراری باشند.
• بحران در بیمارستان‌ها (MRI): حدود ۲۵ درصد هلیم جهان برای خنک کردن آهنرباهای ابررسانا در دستگاه‌های تصویربرداری پزشکی (MRI) مصرف می‌شود. مدل‌های بدون نیاز به هلیم هنوز تجاری و فراگیر نشده‌اند و بخش سلامت با خطر مواجه است.
• صنعت بادکنک در کانادا: در اتاوا و رژاینا، افزایش شدید قیمت هلیم، صنعت بادکنک‌های جشن را خوابانده است. فروشگاه معروف Balloon Bar YQR اعلام کرده که به دلیل گرانی این منبع تجدیدناپذیر، کاملاً به سمت محصولات بادشده با هوای معمولی کوچ کرده است.
۳. نیتروژن (Nitrogen)؛ تهدید بنیادین امنیت غذایی نصف جمعیت زمین
نیتروژن هوا به خودی خود بی اثر است و باید از طریق فرآیند صنعتی «هابر-بوش» به آمونیاک تبدیل شود؛ فرآیندی که به هیدروژن، فشار و حرارت عظیمی نیاز دارد که همگی از گاز طبیعی قطر و ایران تامین می‌شدند.
• بحران کودهای نیتروژنی و اوره: آمونیاک پایه غذایی نصف مردم جهان است. ۲۹ درصد آمونیاک بدون آب (کود مستقیم ذرت) و دو‌سوم (۶۶ درصد) عرضه جهانی «اوره» (کود جامد) از خلیج فارس تامین می‌شود. Ertharin Cousin در تحلیل خود برای فارن پالیسی صراحتاً اعتراف می‌کند: «با بسته شدن مسیرهای کشتیرانی، بنیادهای غذای فردای جهان به سرعت در حال فروپاشی و نابودی است.»
• صنایع جانبی اوره و آمونیاک: این مواد علاوه بر کشاورزی، در مواد شوینده، مواد منفجره، رنگ‌ها، سیستم‌های سرمایش صنعتی، محصولات مراقبت از پوست (کرم‌ها)، چسب‌ها و رزین‌ها کاربرد حیاتی دارند که همگی دچار اختلال شده‌اند.
۴. آلومینیوم؛ زیان میلیاردی تویوتا و جیره‌بندی دایت کک در هند
خلیج فارس تولیدکننده ۱۰ درصد آلومینیوم جهان است. کارخانه‌های آلومینیوم منطقه علاوه بر فلج شدن سیستم ترانزیت، در جریان حملات متحمل خسارت‌های سنگینی شده‌اند.
• نایاب شدن دایت کک (Diet Coke) در هند: شرکت کوکاکولا در هند این نوشابه را برخلاف سایر محصولاتش فقط در قوطی‌های آلومینیومی عرضه می‌کند. خبرگزاری رویترز گزارش داده که توزیع‌کنندگان کوکاکولا به دلیل نبود آلومینیوم، عرضه این نوشابه را جیره‌بندی کرده و سفارشات را لغو می‌کنند؛ موضوعی که موجی از میم‌ها و لطیفه‌ها را در فضای مجازی هند به همراه داشته است.
• بحران خودروسازی ژاپن: صنعت خودروی آسیا به شدت به این منطقه وابسته است. گروه لابی خودروسازان ژاپن فاش کرد که ۷۰ درصد آلومینیوم وارداتی این کشور از غرب آسیا تامین می‌شود. شرکت تویوتا (بزرگترین خودروساز جهان) اعتراف کرده که از زمان آغاز جنگ، به دلیل هزینه‌های سرسام‌آور حمل‌ونقل، سوخت، مواد اولیه و ریزش فروش، متحمل خسارت سنگین ۳.۵ میلیارد دلاری شده است.
• بخش ساخت‌وساز آمریکا: در ایالات متحده، بخش مسکن و ساخت‌وساز که پیش از این با تعرفه‌ها، نرخ بهره بالا و کاهش نیروی کار (ناشی از کاهش مهاجرت) دست‌وپنجه نرم می‌کرد، اکنون با شوک قیمت آلومینیوم (برای سقف، لوله‌ها و قاب پنجره‌ها) مواجه شده و پروژه‌ها در حال تعلیق یا ابطال هستند.
۵. سرامیک؛ خاموشی کوره‌ها در هند
گاز خلیج فارس سوخت اصلی کوره‌های شهر «موربی» هند است؛ شهری که دومین هاب بزرگ تولید سرامیک جهان (کاشی، توالت، وان و…) به ارزش ۶ میلیارد دلار است و یک‌چهارم محصولاتش را به اروپا و غرب آسیا صادر می‌کند. کمبود سوخت باعث شد ۴۵۰ کارخانه از ۶۰۰ کارخانه این شهر از ۲۷ اسفند تا ۱۱ اردیبهشت (۱۷ مارس تا ۱ می) کاملاً خاموش شوند. گرچه بخشی از آنها باز شده‌اند، اما با هزینه‌ها و تعرفه‌های فوق‌العاده سنگینی دست‌وپنجه نرم می‌کنند.
۶. نَفتا (Naphtha)؛ فلج شدن زنجیره پلاستیک، بهداشت و پوشاک
نفتا، مایع حاصل از نفت خام، پایه اصلی تولید اتیلن و پروپیلن در صنعت پلاستیک است. پیش از این، ۷۰ درصد نَفتای آسیا از تنگه هرمز عبور می‌کرد. قیمت نفتا در آسیا دو برابر شده و در شمال غربی اروپا از ۵۶۰ دلار در بهمن (فوریه) به بیش از ۹۰۰ دلار در فروردین (آوریل) رسید (البته آمریکا به دلیل استفاده از اتان، آسیب کمتری دیده است).
• تجهیزات پزشکی و دستکش جراحی: نفتا ماده اصلی لاستیک‌های سنتزی است. اکنون قیمت یک جعبه ۱۰۰۰ تایی دستکش پلاستیکی پزشکی ۴۰ درصد گران‌تر شده است؛ آن هم در شرایطی که مالزی (تولیدکننده نصف دستکش‌های یکبار مصرف جهان) با بحران مواد اولیه روبروست. دولت ژاپن رسماً یک کارگروه اضطراری ملی برای تضمین زنجیره تامین سرنگ، دستکش و تجهیزات دیالیز تشکیل داده است.
• بحران لوازم پیشگری از بارداری: بزرگترین شرکت تولیدکننده لوازم پیشگری جهان یعنی کارکس (Karex) مالزی اعلام کرده به دلیل افزایش قیمت نفتا و همچنین فویل‌های آلومینیومی بسته‌بندی، قیمت محصولات خود را ۲۰ تا ۳۰ درصد افزایش می‌دهد؛ آن هم در سالی که تقاضای جهانی لوازم پیشگیری ۳۰ درصد رشد داشته است.
• صنعت لوازم آرایشی کره جنوبی: در کره به نفتا «برنج صنعت پتروشیمی» می‌گویند. کمبود نفتا، تولید بسته‌بندی‌های شیک لوازم آرایشی را متوقف کرده و تحویل به مشتریان خارجی را به تاخیر انداخته است. دولت کره در حال تدوین یک بودجه اضطراری متمم برای یارانه ترانزیت است.
• بحران پوشاک و عروسک‌سازی در بنگلادش و آمریکا: پلی‌استر (که ۵۹ درصد نساجی جهان را شامل می‌شود) پایه نفتی دارد و قیمت آن ظرف یک ماه ۲۸ درصد جهش کرد. در بنگلادش، قیمت نخ پلی‌استر دو برابر شده و صنعت پوشاک این کشور (با ۴ میلیون کارگر و سهم ۸۰ درصدی از کل صادرات کشور) در آستانه نابودی است. شرکت Filatex هند (از بزرگترین تولیدکنندگان یارن پلی‌استر) ۳۰ درصد هزینه بیشتری برای مواد اولیه پتروشیمی می‌دهد. حتی قیمت عروسک‌های پولیشی در فلوریدای آمریکا به دلیل گرانی پلی‌استر و اکریلیک ۱۰ تا ۱۵ درصد بالا رفته است.
• بحران کیسه زباله در کره جنوبی: هجوم مردم برای خرید پلاستیک‌های زباله در کره، دولت را مجبور کرد اعلام کند ذخایر کشور فقط برای ۳ تا ۴ ماه کافی است و ناچار به پرداخت سوبسید برای واردات نفتا از مسیرهای جایگزین شده است.
• بسته‌بندی سیاه و سفید در ژاپن: گرانی شدید قیمت جوهرهای پایه نفتی، شرکت صنایع غذایی و تنقلات Calbee ژاپن را مجبور کرد بسته‌بندی ۱۴ محصول پرفروش خود (از جمله چیپس و کراکرهای میگو) را از رنگی به سیاه و سفید تغییر دهد! Kei Sato، سخنگوی دولت ژاپن رسماً اعلام کرد: «ما با شرکت‌های بزرگ در حال رایزنی هستیم تا نفتا را از راه‌هایی غیر از تنگه هرمز وارد کنیم.»
جمع‌بندی؛ اعتراف به اسیری اقتصاد مدرن در مشت غرب آسیا
این گزارش مفصل فارن‌پالیسی، یک اعتراف تاریخی از سوی غرب است. پیوند مستقیم زنجیره تامینِ دایت کک هند، عروسک‌های فلوریدا، دستگاه‌های ام‌آر‌آی اروپا، تراشه‌های نیمه‌هادی جبهه تکنولوژی و کود شیمیایی جهان به تنگه هرمز و فرآورده‌های نفتی خلیج فارس، نشان داد که نظریه «استقلال اقتصادی غرب و جهان» یک توهم محض بوده است. غرب اکنون با تمام وجود لمس می‌کند که امنیت بازارها و حتی جزئی‌ترین ابعاد زندگی شهروندانش، بی‌قید و شرط به ثبات خلیج فارس گره خورده است.