افزایش بی‌رویه مصرف بنزین و گازوئیل، شکاف فاحش قیمت سوخت با کشورهای همسایه و محدودیت‌های تولید پالایشگاهی، ایران را با یک بحران چندلایه انرژی روبرو کرده است. در چنین شرایطی، برقی‌سازی حمل‌ونقل نه یک گزینه، بلکه ضرورتی راهبردی برای کاهش وابستگی به فرآورده‌های نفتی و زمینه‌سازی برای اصلاح قیمت سوخت محسوب می‌شود. طرحی که هدف آن ورود سالانه ۳ میلیون وسیله نقلیه برقی به ناوگان حمل‌ونقل کشور طی ۱۵ سال است، می‌تواند مصرف بنزین را به شدت کاهش داده و با تأمین مالی از محل صرفه‌جویی سوخت، بدون فشار بر معیشت مردم، انرژی پاک را جایگزین بنزین کند. اما موفقیت این برنامه بزرگ، به مدیریت همزمان زیرساخت برق، انتقال فناوری، اسقاط خودروهای فرسوده و اولویت‌دهی به ناوگان پرمصرف وابسته است.

برقی‌سازی حمل‌ونقل؛ کلید خروج از ناترازی بنزین

به گزارش کیوسک خبر، ناترازی بنزین در ایران تنها یک مسئله آماری نیست؛ بلکه معضلی است که ابعاد اقتصادی، اجتماعی و حتی امنیتی پیدا کرده است. افزایش مصرف سوخت، قیمت‌های یارانه‌ای که با کشورهای همسایه فاصله زیادی دارد، و محدودیت ظرفیت پالایشگاهی، دولت را با پازلی پیچیده مواجه کرده است. افزایش مستقیم قیمت بنزین، هرچند به ظاهر ساده‌ترین راهکار است، اما به دلیل تورم زنجیره‌ای و فشار بر دهک‌های کم‌درآمد، عملاً یک راه‌حل پرخطر و ناکارآمد محسوب می‌شود. در این میان، برقی‌سازی حمل‌ونقل به عنوان یک راهبرد ساختاری، می‌تواند هم وابستگی به بنزین را کاهش دهد و هم زمینه را برای اصلاح تدریجی قیمت انرژی فراهم کند، بدون اینکه فشار یک‌باره بر جامعه وارد شود.

هدف بزرگ: ۳ میلیون وسیله نقلیه برقی در سال

طرح پیشنهادی برقی‌سازی، یک برنامه ۱۰ تا ۱۵ ساله را ترسیم می‌کند که بر اساس آن، سالانه ۳ میلیون وسیله نقلیه برقی شامل خودرو، موتورسیکلت، اتوبوس و تاکسی، وارد ناوگان شهری و بین‌شهری می‌شوند. از این تعداد، ۲ میلیون دستگاه از طریق واردات تأمین شده و حداقل ۱ میلیون دستگاه نیز تولید داخل خواهد بود. در صورت تحقق این هدف، طی یک دهه، ۳۰ میلیون وسیله برقی جایگزین خودروهای بنزینی و دیزلی می‌شوند و شبکه حمل‌ونقل کشور به طور چشمگیری برقی خواهد شد. این تحول عظیم، نه تنها مصرف سوخت را کاهش می‌دهد، بلکه به تدریج حجم قابل‌توجهی از قاچاق سوخت را نیز از بین می‌برد.

تأمین مالی از محل سوخت صرفه‌جویی‌شده

یکی از خلاقانه‌ترین بخش‌های این طرح، تأمین هزینه‌های برقی‌سازی از محل ارزش بنزین و گازوئیلی است که با جایگزینی خودروهای برقی، صرفه‌جویی می‌شود. به عبارت دیگر، سوختی که دیگر در داخل مصرف نمی‌شود، یا به صادرات می‌رسد یا نیاز به واردات را کاهش می‌دهد و درآمد یا صرفه‌جویی ارزی حاصل از آن، صرف پرداخت تسهیلات خرید خودروی برقی، توسعه ایستگاه‌های شارژ، نوسازی شبکه توزیع برق، حمایت از تولید داخلی و اسقاط خودروهای فرسوده می‌شود. این الگو، اصلاح قیمت بنزین را به انتهای فرآیند منتقل می‌کند، یعنی زمانی که شمار زیادی از شهروندان به خودروی برقی دسترسی دارند و افزایش قیمت بنزین، تنها بر بخش کوچکی از حمل‌ونقل اثر می‌گذارد.

اولویت با ناوگان پرمصرف؛ صرفه‌جویی بیشتر با سرمایه‌گذاری کمتر

از منظر اقتصادی، برقی‌سازی نباید به صورت پراکنده و بدون اولویت انجام شود. تاکسی‌های درون‌شهری، خودروهای اینترنتی، موتورسیکلت‌های پرتردد، اتوبوس‌ها و ناوگان حمل بار شهری، به مراتب سوخت بیشتری نسبت به خودروهای شخصی کم‌کارکرد مصرف می‌کنند. بنابراین، جایگزینی یک تاکسی با خودروی برقی، چندین برابر یک خودروی شخصی در کاهش مصرف بنزین مؤثر است. دولت باید معیار حمایت خود را نه بر اساس تعداد خودروهای برقی، بلکه بر اساس میزان کاهش مصرف سوخت به ازای هر واحد سرمایه‌گذاری تنظیم کند تا بازدهی اقتصادی طرح به حداکثر برسد.

زیرساخت برق؛ حلقه گمشده یا تعیین‌کننده؟

انتقال مصرف از پمپ بنزین به پریز برق، به معنای حذف انرژی نیست، بلکه تغییر نوع حامل آن است. اگر برق مورد نیاز خودروهای برقی، از نیروگاه‌های گازی کم‌بازده تأمین شود، بخش قابل‌توجهی از صرفه‌جویی سوخت، در نیروگاه‌ها دوباره مصرف خواهد شد. بنابراین، اجرای این طرح مستلزم برآورد دقیق از میزان برق موردنیاز، مدیریت بار همزمان شارژ، توسعه انرژی‌های تجدیدپذیر، و نصب کنتورهای هوشمند و تعرفه‌های زمان‌مند است. بدون این اقدامات، شارژ همزمان میلیون‌ها خودرو در کلان‌شهرها، شبکه توزیع برق را با بحران مواجه خواهد کرد.

واردات مشروط؛ پل ارتباطی به تولید داخلی

واردات گسترده خودروهای برقی، در کوتاه‌مدت می‌تواند کمبود عرضه را جبران کند و رقابت را به بازار بازگرداند، اما اگر با برنامه انتقال فناوری همراه نباشد، وابستگی جدیدی در حوزه باتری، قطعات الکترونیکی و خدمات فنی ایجاد خواهد شد. حمایت از تولید داخل نیز باید مشروط به رعایت استانداردهای کیفیت، ایمنی، مصرف انرژی و قیمت رقابتی باشد و نباید به حمایت‌های بی‌نتیجه و بدون نظارت تبدیل شود.

نقشه راه سه مرحله‌ای؛ از موتورسیکلت تا خودروی شخصی

طرح برقی‌سازی در سه فاز تعریف شده است:
فاز اول (۳ سال ابتدایی): تمرکز بر موتورسیکلت‌ها، تاکسی‌ها، خودروهای اینترنتی، اتوبوس‌های شهری و ناوگان دولتی؛ ایجاد صندوق برقی‌سازی و توسعه زیرساخت در کلان‌شهرها.
فاز دوم (سال‌های ۴ تا ۷): افزایش واردات رقابتی، توسعه تولید داخلی، گسترش شارژ بین‌شهری و توقف صدور مجوز مدل‌های پرمصرف.
فاز سوم (سال‌های ۸ تا ۱۵): توقف تولید و شماره‌گذاری خودروهای جدید بنزینی و دیزلی، تکمیل شبکه شارژ و آغاز اصلاح قیمت سوخت با حمایت از دهک‌های کم‌درآمد.

برقی‌سازی، راهی پایدار اما مشروط

برقی‌سازی حمل‌ونقل، یکی از پایدارترین راه‌های کاهش مصرف بنزین و آماده‌سازی اقتصاد برای اصلاح قیمت انرژی است. اما این سیاست، به مراتب فراتر از واردات خودرو است و نیازمند اسقاط همزمان خودروهای فرسوده، تقویت شبکه برق، اولویت‌دهی به ناوگان پرمصرف، شفافیت مالی، توسعه حمل‌ونقل عمومی و هماهنگی میان وزارتخانه‌های نفت، نیرو، صنعت و راه‌شهر است. بدون این هماهنگی، برقی‌سازی به یک شعار زیبا، اما ناکارآمد تبدیل خواهد شد.

نویسنده: مهدی صالحی طاهری