شاید برایتان پیش آمده باشد که با خود بگویید: «آیا من دارم با این همه استفاده از ChatGPT و ابزارهای مشابه، مغزم را تنبل می‌کنم؟» این سوال، درست به‌موقعش مطرح شده است. از یک طرف، این ابزارها روزمره‌تر شده‌اند، و از طرف دیگر، تحقیقات جدید نشان می‌دهند که این نگرانی کاملاً بی‌جا نیست. اما برای پاسخ به این پرسش باید نگاهی دقیق‌تر به نحوه‌ی تعامل ما با این فناوری داشته باشیم. این مقاله به شما کمک می‌کند تا درک کنید که آیا هوش مصنوعی می‌تواند دشمن تفکر شما باشد یا ابزاری برای تقویت آن.

وقتی هوش مصنوعی جای تمرین را می‌گیرد، مغز کم‌کار می‌شود

به گزارش کیوسک خبر، برای روشن شدن موضوع، بهتر است ابتدا ببینیم در مغز ما چه اتفاقی می‌افتد. تحقیقات متعدد نشان می‌دهند که واگذاری کامل یک فرآیند فکری به هوش مصنوعی، درست مانند سپردن تمام محاسبات به ماشین‌حساب، می‌تواند آن مهارت خاص را در ما تضعیف کند . این اصل «استفاده کن یا از دست بده» در مورد مهارت‌های شناختی نیز صادق است .

مطالعه‌ای روی پزشکان: در یک پژوهش، پزشکانی که از هوش مصنوعی برای تشخیص پولیپ در کولونوسکوپی استفاده می‌کردند، پس از سه ماه و زمانی که ابزار از دسترسشان خارج شد، نرخ تشخیص‌شان به طرز محسوسی کاهش یافت. آن‌ها تا حدی «فراموش کرده بودند به‌دنبال چه چیزی بگردند» .

• مطالعه‌ای روی پزشکان: در یک پژوهش، پزشکانی که از هوش مصنوعی برای تشخیص پولیپ در کولونوسکوپی استفاده می‌کردند، پس از سه ماه و زمانی که ابزار از دسترسشان خارج شد، نرخ تشخیص‌شان به طرز محسوسی کاهش یافت. آن‌ها تا حدی «فراموش کرده بودند به‌دنبال چه چیزی بگردند» .
• مطالعه‌ای روی دانش‌آموزان: در آزمایشی دیگر، دانش‌آموزانی که برای حل مسائل ریاضی از یک ابزار هوش مصنوعی مشابه ChatGPT کمک می‌گرفتند، زمانی که این کمک حذف شد، عملکرد بسیار ضعیف‌تری نسبت به دانش‌آموزانی داشتند که از ابتدا به تنهایی تمرین کرده بودند .

این پدیده که «برون‌سپاری شناختی» نامیده می‌شود، یعنی سپردن بخش‌هایی از فرآیندهای ذهنی مانند یادآوری، محاسبه یا تصمیم‌گیری به ابزارهای بیرونی. هوش مصنوعی این برون‌سپاری را به سطحی بی‌سابقه رسانده است؛ چراکه اکنون نه فقط حافظه، بلکه گاهی فرآیندهای پیچیده‌تر مانند تولید ایده و نگارش را نیز به آن می‌سپاریم .

قدرت تفکر انتقادی؛ خط دفاعی مغز در برابر تنبلی

اما ماجرا به این سادگی نیست. پژوهشگران دانشگاه MIT در مطالعه‌ای دریافتند افرادی که از هوش مصنوعی برای نوشتن مقاله استفاده می‌کنند، فعالیت مغزی و بار شناختی کمتری دارند. این یعنی مغزشان تلاش ذهنی کمتری برای انجام کار صرف می‌کند . این کاهش تلاش، در نگاه اول ممکن است به‌معنای کارایی بیشتر باشد، اما در بلندمدت باعث کاهش تمایل کاربران به تفکر انتقادی و ارزیابی خروجی کار می‌شود . به‌عبارت‌دیگر، کاربر به‌جای یک «حل‌کننده‌ی فعال مسئله»، به یک «ناظر منفعل» تبدیل می‌شود که فقط خروجی را تأیید می‌کند .

تحقیق جدید مایکروسافت نیز این نگرانی را تأیید می‌کند. آنها دریافتند که هرچه کاربران اعتماد بیشتری به توانایی هوش مصنوعی داشته باشند، کمتر متوجه به‌کارگیری تفکر انتقادی خود می‌شوند. به‌بیان‌دیگر، کاربران از «اجرای مستقیم وظایف به نظارت بر آنها» روی می‌آورند و این می‌تواند منجر به «تضعیف توانایی‌های شناختی‌ای شود که باید حفظ شوند» .

کلید طلایی: از هوش مصنوعی معلم بسازید، نه ماشین پاسخ‌گو

نکته‌ی امیدوارکننده این است که تأثیر منفی هوش مصنوعی بر مغز، یک قاعده‌ی قطعی و تغییرناپذیر نیست. تمام تحقیقات بر یک نکته‌ی کلیدی تأکید دارند: نحوه‌ی استفاده . وقتی از هوش مصنوعی به‌عنوان یک ابزار کمکی برای دریافت بازخورد، راهنمایی و نمونه استفاده می‌شود، در حالی که فرد همچنان خودش درگیر فرآیند حل مسئله است، نه‌تنها آسیبی به مهارت‌ها نمی‌رساند، بلکه می‌تواند به تقویت آن‌ها نیز کمک کند .

تفاوت استفاده‌ی مفید و مضر را در این جدول ببینید:

برای نمونه، در آزمایشی روی دانش‌آموزان، ابزاری طراحی شد که به‌جای حل مستقیم مسئله، به آن‌ها سرنخ و توصیه‌های تشویقی می‌داد. نتیجه این بود که این دانش‌آموزان به اندازه‌ی گروهی که با روش سنتی و کتاب مطالعه کرده بودند، موفق بودند . همچنین، پژوهشی نشان داد افرادی که از هوش مصنوعی برای ویرایش نامه استفاده می‌کردند، پس از دریافت خروجی، مدتی را صرف تغییر و بهبود آن می‌کردند و این درگیری فعال، باعث یادگیری آن‌ها می‌شد .

جمع‌بندی: هوش مصنوعی ابزار است، سؤال این است که ما چه کاربری هستیم؟

پاسخ به این سوال که «آیا هوش مصنوعی باعث تنبلی مغز می‌شود؟» یک «بله» یا «خیر» ساده نیست. هوش مصنوعی ذاتاً نه مفید است و نه مضر؛ بلکه پتانسیل هر دو را دارد. همانطور که ماشین‌حساب باعث نشد ریاضیات از بین برود، هوش مصنوعی نیز لزوماً تفکر را نابود نمی‌کند . آینده‌ی توانایی‌های شناختی ما به شیوه‌ای که خودمان انتخاب می‌کنیم بستگی دارد: اینکه هوش مصنوعی را به‌عنوان ابزاری برای عمیق‌تر فکر کردن به کار بگیریم یا جایگزینی برای فکر نکردن .

بنابراین، از امروز با پرسیدن چند سؤال ساده از خودتان شروع کنید:

• آخرین باری که از هوش مصنوعی استفاده کردید، پاسخ آن را بررسی و نقد کردید یا همان را پذیرفتید؟
• اگر هوش مصنوعی در دسترس نبود، خودتان چگونه به آن مسئله فکر می‌کردید؟

نویسنده: مهدی صالحی طاهری