ایران با وجود جایگاه برتر در ذخایر نفت و گاز، سال‌هاست که با بحران فزاینده مصرف بنزین دست‌وپنجه نرم می‌کند. این ناترازی ریشه در عواملی چون رشد بی‌رویه خودروهای پرمصرف، فرسودگی ناوگان حمل‌ونقل و تأخیر در نوسازی دارد. حال پرسش این است: راه‌حل بحران بنزین، جراحی ساختاری است یا مسکن‌های قیمتی؟ گزارشی از ابعاد پنهان این چالش ملی.

به گزارش کیوسک خبر، ایران در حالی که یکی از غنی‌ترین کشورهای جهان از لحاظ منابع هیدروکربنی محسوب می‌شود، سال‌هاست که با معضلی به نام ناترازی بنزین روبه‌روست. این معضل، تنها یک عدد در ترازنامه انرژی نیست؛ بلکه نمودی از یک معادله حل‌نشده در سه دهه اخیر است که اقتصاد، محیط‌زیست و معیشت روزمره مردم را تحت تأثیر قرار داده است.

ریشه‌های تاریخی و ساختاری ناترازی

نکته کلیدی در فهم این بحران، بازگشت به عوامل بنیادین آن است؛ عواملی که به‌مرور لایه‌های جدیدی به آن افزوده‌اند. از یک سو، رشد شتابان خودروهای جدید (اغلب با کیفیت پایین و مصرف سوخت بالا) و از سوی دیگر، بی‌توجهی به اسقاط خودروهای فرسوده، به چرخه‌ای معیوب دامن زده است. داده‌های صنعتی نشان می‌دهد که خودروهای داخلی به‌طور میانگین دو تا سه برابر استانداردهای جهانی سوخت مصرف می‌کنند؛ این رقم برای خودروهای فرسوده داخلی به پنج برابر هم می‌رسد. این یعنی یک خودروی ۲۰ ساله ایرانی، به اندازه چهار خودروی مدرن اروپایی بنزین می‌سوزاند.

این وضعیت، در کنار نرخ‌های دستوری و فاصله عمیق قیمت بنزین با هزینه‌های واقعی (فوب خلیج‌فارس)، نه‌تنها مشوقی برای صرفه‌جویی ایجاد نکرده، بلکه به عاملی برای افزایش بی‌رویه تقاضا تبدیل شده است. نتیجه، کشوری است که با وجود تولید روزانه بیش از ۱۰۰ میلیون لیتر بنزین، همچنان به واردات وابسته است؛ آن هم در شرایطی که تحریم‌ها و تنش‌های بین‌المللی، امکان تأمین پایدار را دشوار ساخته است.

سلاح اول: نوسازی ناوگان یا تغییر قیمت؟

در میان انبوه راهکارهای مطرح شده، دو رویکرد اصلی خودنمایی می‌کند: رویکرد قیمتی و رویکرد ساختاری. برخی معتقدند افزایش نرخ سوخت (هرچند مرحله‌ای) می‌تواند تقاضا را مهار کند. اما تجربه سه دهه گذشته در ایران نشان داده که سیاست‌های قیمتی به‌تنهایی نه‌تنها پاسخگو نبوده، بلکه در بسیاری موارد، با افزایش تورم و فشار بر دهک‌های پایین، اثر معکوس نیز داشته است. به‌عنوان نمونه، افزایش قیمت سهمیه‌ای بنزین از ۵ به ۱۰ هزار تومان، هرچند درآمد دولت را افزایش می‌دهد، اما به دلیل فاصله زیاد با قیمت جهانی (حدود یک دلار در هر لیتر)، اثر ناچیزی بر تغییر رفتار مصرف‌کننده دارد.

در سوی دیگر، کارشناسان اقتصادی بر این باورند که نوسازی ناوگان و گسترش حمل‌ونقل عمومی، اثری پایدارتر و عمیق‌تر بر کاهش مصرف خواهد داشت. بر اساس آمارها، بیش از ۵۳ درصد از ۴۱ میلیون وسیله نقلیه کشور فرسوده محسوب می‌شوند و اسقاط سالانه آن‌ها بسیار کمتر از هدف‌گذاری‌های بالادستی است. جایگزینی حتی یک میلیون خودروی پرمصرف با خودروهای کم‌مصرف یا برقی، می‌تواند روزانه حدود ۱۰ تا ۱۵ میلیون لیتر در مصرف بنزین صرفه‌جویی ایجاد کند؛ رقمی معادل کل کسری فعلی.

بسته جامع؛ از حکمرانی تا سرمایه‌گذاری

اما ناترازی بنزین، فقط یک مسئله فنی یا اقتصادی نیست؛ این بحران، بازتابی از ناترازی در حکمرانی انرژی است. تجربه کشورهای موفق نشان می‌دهد که اصلاح قیمت‌ها، زمانی مؤثر است که با بسته‌ای از اقدامات همراه شود: توسعه حمل‌ونقل عمومی رایگان یا ارزان، ارائه تسهیلات برای تعویض خودروهای فرسوده، سرمایه‌گذاری در خودروهای هیبریدی و برقی و مهم‌تر از همه، ایجاد شفافیت در نحوه هزینه‌کرد درآمدهای حاصل از اصلاح قیمت‌ها. اگر مردم ببینند که صرفه‌جویی آن‌ها به بهبود مستقیم کیفیت زندگی شهری، کاهش آلودگی هوا یا افزایش یارانه‌های حمل‌ونقل منجر می‌شود، همراهی با سیاست‌های جدید بسیار آسان‌تر خواهد بود.

از سوی دیگر، تأکید بر حفظ عدالت اجتماعی، یکی از خط‌قرمزهای هرگونه اصلاح است. دولت‌ها همواره باید تضمین کنند که جراحی اقتصادی، گروه‌های آسیب‌پذیر را بیش از پیش زیر خط فقر نبرد. اینجاست که مفهوم «عدالت انرژی» معنا می‌یابد؛ یعنی توزیع هوشمندانه یارانه‌ها به‌جای توزیع یکسان آن برای همه، فارغ از میزان مصرف.

جمع‌بندی؛ از مُسکن تا جراحی هوشمند

واقعیت این است که بحران بنزین در ایران به نقطه‌ای رسیده که دیگر با نسخه‌های مسکّن‌گونه قابل مدیریت نیست. تأخیر در تصمیم‌گیری، هزینه‌های سنگین‌تری را بر اقتصاد و جامعه تحمیل خواهد کرد. با این حال، شوک‌درمانی قیمتی نیز به‌دلیل آثار اجتماعی و تورمی، گزینه مناسبی به نظر نمی‌رسد.

به گزارش کیوسک خبر، مسیر میانه، اتخاذ یک بسته سیاستی جامع و زمان‌بندی شده است که در آن، نوسازی ناوگان، ارتقای کیفیت خودروهای داخلی، توسعه حمل‌ونقل عمومی و اصلاح تدریجی قیمت‌ها با حفظ شبکه حمایتی، به‌صورت هم‌زمان دنبال شود. این رویکرد، نه تنها بحران کنونی را مهار می‌کند، بلکه می‌تواند ناترازی انرژی را از یک تهدید به فرصتی برای نوسازی زیرساخت‌های اقتصادی و بهبود بهره‌وری تبدیل کند. راه حل بحران بنزین، نه در یک نسخه واحد، بلکه در تغییر رویکرد حکمرانی از واکنش به بحران به مدیریت هوشمندانه و آینده‌نگرانه است.

نویسنده: فاطمه رحیمزاده