در شرایطی که صنعت آب و برق کشور با چالش‌های فزاینده‌ای همچون کمبود منابع، فرسودگی زیرساخت‌ها و ناترازی تولید و مصرف مواجه است، کارشناسان بر این باورند که شرکت‌های دانش‌بنیان و پژوهشگران با تمرکز بر «مسئله‌یابی» و تولید دانش کاربردی می‌توانند نقش کلیدی در ارائه راه‌حل‌های مؤثر و پایدار ایفا کنند؛ چرا که راه‌حل بسیاری از مشکلات، در دل شناخت دقیق خود مسئله نهفته است.
فتانه ترکیان ـ کیوسک‌خبر، در شرایطی که صنعت آب و برق کشور با چالش‌های پیچیده و چندلایه‌ای همچون کمبود منابع، فرسودگی زیرساخت‌ها، افزایش مصرف، تغییرات اقلیمی و محدودیت‌های اقتصادی مواجه است، نقش شرکت‌های دانش‌بنیان و پژوهشگران بیش از هر زمان دیگری برجسته شده است. کارشناسان معتقدند عبور از این شرایط نیازمند تغییر رویکرد از راه‌حل‌های سنتی به راهکارهای نوآورانه، فناورانه و مبتنی بر دانش است؛ رویکردی که محور اصلی آن «تولید مسئله» و شناخت دقیق چالش‌ها پیش از ارائه راه‌حل است.
در سال‌های اخیر، سیاست‌گذاران حوزه انرژی و آب بارها بر لزوم استفاده از ظرفیت شرکت‌های دانش‌بنیان تأکید کرده‌اند. این شرکت‌ها به‌عنوان بازوی فناورانه صنعت، قادرند با اتکا به دانش بومی، پژوهش‌های کاربردی و نوآوری، بسیاری از گره‌های اساسی این حوزه را باز کنند. با این حال، آنچه از سوی متخصصان مورد تأکید قرار می‌گیرد، این است که نقش دانش‌بنیان‌ها نباید صرفاً به تولید محصول یا فناوری محدود شود، بلکه آن‌ها باید در مرحله شناسایی و تعریف مسئله نیز حضور فعال داشته باشند.
از راه‌حل‌محوری تا مسئله‌محوری
یکی از آسیب‌های جدی در فرآیند تصمیم‌گیری و سیاست‌گذاری صنعت آب و برق، تمرکز بر راه‌حل‌های آماده بدون شناخت دقیق مسئله است. بسیاری از پروژه‌ها بدون تحلیل جامع از ریشه‌های مشکل تعریف می‌شوند و در نهایت نیز به نتایج مطلوب نمی‌رسند. کارشناسان معتقدند که «راه‌حل بسیاری از چالش‌ها در دل خود مسئله نهفته است» و تنها با طرح درست سؤال می‌توان به پاسخ مناسب دست یافت.
شرکت‌های دانش‌بنیان و پژوهشگران دانشگاهی، به دلیل برخورداری از توان تحلیل داده، انجام مطالعات بین‌رشته‌ای و استفاده از روش‌های نوین تحقیق، می‌توانند در فرآیند مسئله‌یابی نقش کلیدی ایفا کنند. آن‌ها قادرند با بررسی دقیق شرایط فنی، اقتصادی، اجتماعی و زیست‌محیطی، تصویری شفاف از وضعیت موجود ارائه دهند و به تصمیم‌گیران کمک کنند تا مسیر درستی را انتخاب کنند.
چالش‌های صنعت آب؛ ضرورت نگاه فناورانه
صنعت آب کشور با مشکلات متعددی از جمله کاهش منابع آب تجدیدپذیر، افت سطح آب‌های زیرزمینی، هدررفت بالا در شبکه‌های توزیع و مصرف غیر بهینه مواجه است. بر اساس آمارها، میزان هدررفت آب در برخی شبکه‌های توزیع به بیش از ۳۰ درصد می‌رسد که نشان‌دهنده فرسودگی زیرساخت‌ها و ضعف در مدیریت هوشمند است.
در این میان، شرکت‌های دانش‌بنیان می‌توانند با ارائه راهکارهایی مانند سامانه‌های هوشمند پایش شبکه، فناوری‌های کاهش هدررفت، بازیافت و بازچرخانی آب و استفاده از هوش مصنوعی در مدیریت منابع، نقش مؤثری در کاهش بحران ایفا کنند. اما شرط موفقیت این راهکارها، شناخت دقیق مسئله و بومی‌سازی فناوری‌ها متناسب با شرایط اقلیمی و اقتصادی کشور است.
صنعت برق؛ از ناترازی تولید و مصرف تا هوشمندسازی
صنعت برق نیز با چالش‌هایی نظیر ناترازی تولید و مصرف، افزایش پیک بار در فصول گرم، فرسودگی نیروگاه‌ها و شبکه انتقال و توزیع مواجه است. توسعه انرژی‌های تجدیدپذیر، بهینه‌سازی مصرف و هوشمندسازی شبکه از جمله راهکارهایی است که سال‌هاست مطرح می‌شود، اما اجرای آن‌ها با موانعی همراه بوده است.
فعالان حوزه دانش‌بنیان بر این باورند که بدون تحلیل دقیق رفتار مصرف‌کنندگان، ساختار تعرفه‌ها و وضعیت فنی شبکه، نمی‌توان به راه‌حل‌های پایدار دست یافت. پژوهش‌های داده‌محور، تحلیل کلان‌داده‌ها و استفاده از فناوری‌های دیجیتال می‌تواند به شناسایی نقاط بحرانی شبکه و طراحی راهکارهای هدفمند کمک کند.
نقش پژوهشگران در تولید دانش مسئله‌محور
پژوهشگران دانشگاهی نیز در این میان نقش مهمی بر عهده دارند. تولید مقالات علمی بدون ارتباط با نیازهای واقعی صنعت، اگرچه به توسعه دانش نظری کمک می‌کند، اما تأثیر مستقیمی بر حل مشکلات کشور ندارد. از این رو، کارشناسان تأکید می‌کنند که پژوهش‌ها باید مسئله‌محور، کاربردی و مبتنی بر نیازهای واقعی صنعت آب و برق تعریف شوند.
همکاری نزدیک میان دانشگاه، صنعت و شرکت‌های دانش‌بنیان می‌تواند به شکل‌گیری زیست‌بوم نوآوری منجر شود؛ زیست‌بومی که در آن مسائل واقعی صنعت به زبان علمی ترجمه شده و راهکارهای فناورانه متناسب با آن توسعه می‌یابد.
حمایت‌های دولتی؛ شرط لازم اما ناکافی
هرچند در سال‌های اخیر حمایت‌های متعددی از شرکت‌های دانش‌بنیان صورت گرفته است، اما فعالان این حوزه معتقدند که این حمایت‌ها باید هدفمندتر و مبتنی بر حل مسئله باشد. اعطای تسهیلات مالی، ایجاد بازار برای محصولات دانش‌بنیان و تسهیل فرآیندهای اداری از جمله اقداماتی است که می‌تواند انگیزه شرکت‌ها برای ورود به چالش‌های صنعت آب و برق را افزایش دهد.
با این حال، آنچه بیش از حمایت مالی اهمیت دارد، اعتماد به توان داخلی و استفاده از نتایج پژوهش‌ها در تصمیم‌گیری‌های کلان است. زمانی که مدیران صنعتی به راهکارهای فناورانه اعتماد کنند و آن‌ها را در مقیاس واقعی به کار گیرند، مسیر برای رشد شرکت‌های دانش‌بنیان هموارتر خواهد شد.
کیوسک خبر- فتانه ترکیان: در مجموع، عبور از چالش‌های صنعت آب و برق نیازمند تغییر نگرش از راه‌حل‌های مقطعی به رویکردهای مسئله‌محور و فناورانه است. شرکت‌های دانش‌بنیان و پژوهشگران، به‌عنوان بازیگران اصلی این عرصه، باید علاوه بر تولید فناوری، در شناسایی و تعریف دقیق مسائل نیز نقش‌آفرینی کنند. چرا که تنها با درک عمیق مسئله است که می‌توان به راه‌حل‌های مؤثر، پایدار و بومی دست یافت.
کارشناسان معتقدند آینده صنعت آب و برق کشور در گروی تقویت پیوند میان دانش، فناوری و مدیریت است؛ پیوندی که اگر به‌درستی شکل گیرد، می‌تواند بسیاری از چالش‌های امروز را به فرصت‌های فردا تبدیل کند.

نویسنده: فتانه ترکیان